Çocuklara yönelik toplumsal medya yasağı nasıl uygulanabilir?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Şurası’nda kabul edilen düzenlemeyle 15 yaş altı çocukların toplumsal medyaya erişimine kısıtlamalar getirildi.

Bu kapsamda platformlar, yaş doğrulama sistemleri kurmak ve çocukların gelişimlerine uygun olmayan içeriklere erişimini engellemekle yükümlü olacak.

15 yaş üstü kullanıcılar için ise yaşa uygun, ayrıştırılmış hizmetler sunulması gerekecek.

Yeni düzenlemenin kısa müddet içinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmesi bekleniyor.

YouTube Türkiye, yeni düzenleme sonrası 15 yaş altındakilere ilişkin hesapları kapatmak zorunda kalabileceğini açıkladı.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, 28 Mart’ta katıldığı CNN Türk yayınında 15 yaş altı çocuklara toplumsal medya kısıtlaması getirerek “çocukları her türlü riskten ve ziyanlı içeriklerden muhafazayı amaçladıklarını” söylemişti.

Düzenlemenin yaklaşık 1,5 yıllık bir çalışmanın eseri olduğunu açıklayan Bakan Göktaş, bu süreçte uzmanlar, aileler, çocuklar ve toplumsal medya şirketleriyle görüşmeler yürütüldüğünü belirtmişti.

‘Platformlar sorumluluk almalı’

BBC Türkçe‘ye konuşan Kastamonu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yapay Zeka Çalışmaları Koordinatörü Prof. Dr. Selman Tunay Kamer, düzenlemenin “yasaktan çok bir muhafaza mekanizması” olarak kıymetlendirilmesi gerektiğini söyledi.

Eğitim sosyoloğu uzmanı Kamer, çocukların bilhassa ergenlik devrinde nörolojik gelişimlerinin şimdi tamamlanmadığını belirterek, “Bilimsel çalışmalar, risk alma ve karar verme üzere süreçlerin 16 yaş civarında olgunlaştığını ortaya koyuyor. Bu nedenle yaş sonları rastgele değil, bilimsel datalara dayanıyor” dedi.

Düzenlemenin özgürlük tartışmalarını da beraberinde getirdiğini belirten Kamer, “Elbette bu bir kısıtlama. Fakat temel hedef çocukların dijital ortamda ihmal ve istismardan korunması” diye konuştu.

Kamer’e nazaran düzenlemenin başarısı büyük ölçüde, platformların sorumluluk almasına bağlı.

“Yaş doğrulama ve içerik filtreleme teknik olarak sıkıntı değil. Asıl sorun bu sistemlerin hakikaten uygulanması ve denetlenmesi” diyen Kamer, aksi takdirde şirketlere bu mevzuda yaptırımlar getirilmesi gerektiğini savundu.

Ebeveyn kontrolünün tek başına kâfi olmayacağını da belirten Kamer, “Günümüzde ailelerin çocuklarıyla dijital irtibat kurma konusunda önemli eksikleri var. Bu nedenle sorumluluğun büsbütün ebeveynlere bırakılması gerçek değil” dedi.

‘Çok daha geniş bir denetim düzeneğinin önünü açabilir’

Siber haklar ve tabir özgürlüğü alanında çalışan hukukçu ve akademisyen Yaman Akdeniz ise düzenlemeye ait BBC Türkçe‘ye yaptığı değerlendirmede, uygulamanın kapsamı ve tesirlerine dair önemli soru işaretleri bulunduğunu söyledi.

Yaman Akdeniz’e nazaran düzenleme, kamuoyuna “çocukları koruma” hedefiyle sunulsa da pratikte çok daha geniş bir denetim sisteminin önünü açabilir.

Akdeniz, yaş doğrulamanın e-Devlet üzerinden yapılmasının planlandığını ve bunun tüm kullanıcıların kimlik bilgileriyle toplumsal medya hesaplarının eşleştirilmesi anlamına gelebileceğini belirtti.

Adalet Bakanı Akın Gürlek, 22 Nisan’da CNN Türk televizyonunda katıldığı bir programda çocuklar için getirilen düzenlemeye değindikten sonra toplumsal medya hesabı kullanmak isteyen bireylerin e-Devlet üzerinden doğrulama kodu alacağını ve toplumsal medyaya bununla gireceğini söylemişti.

Bakan Gürlek takma isimle de hesap kurulabileceğini ancak TC kimlik numarası vermenin mecburî olacağını belirtmiş, “Katalog hatalar aşikâr. Bunları oluşturduk. Bunlar o hesabın olduğu platforma iletilecek ve cürüm işlendiyse bilgiler istenecek” demişti.

‘İşlev kayması yaşanabilir’

Yaman Akdeniz’e nazaran ise “Bugün toplumsal medya için kurulan bir sistem, yarın öbür dijital hizmetler için de kullanılabilir”.

Akdeniz, “Bu, ‘function creep’ [işlev kayması] dediğimiz, sistemin vakitle genişlemesi riskini beraberinde getiriyor” dedi.

İşlev kayması terimi, bir sistem, teknoloji yahut bilginin başlangıçta amaçlanan yahut müsaade verilen sonların ötesinde, vakitle yavaşça ve fark ettirmeden yeni gayeler için kullanılmaya başlandığı durumlar için kullanılıyor.

Akdeniz’in dikkat çektiği bir öteki nokta da, yeni düzenlemeye nazaran YouTube ve Pinterest üzere eğitim yahut içerik odaklı platformlara erişimin de kısıtlanabilecek olması.

Akdeniz bunun çocukların bilgiye erişim hakkını sınırlayabileceğini, düzenleme sürecinin gereğince şeffaf ilerlemediğini savunuyor:

“Diğer ülkelerde bu cins düzenlemeler uzun tartışmalar sonucunda şekilleniyor. Türkiye’de ise süreç hayli süratli ilerledi.”

Benzer yasak öbür hangi ülkelerde var?

Türkiye, çocuklara yönelik toplumsal medya yasağı getiren tek ülke değil.

Dünyada emsal bir yasak uygulayan birinci ülke Avustralya oldu.

Avustralya hükümeti, Aralık 2025’te 16 yaş altındaki çocukların TikTok, Instagram, Snapchat, X ve Facebook üzere toplumsal medya platformlarına erişimine mani getirdi.

Messenger Kids, WhatsApp, Google Classroom ve YouTube Kids platformlar ise yasak kapsamı dışında bırakıldı.

Düzenlemeyle sorumluluğu toplumsal medya şirketlerine bırakan Avustralya hükümeti, kurallara uymayan şirketlere yaklaşık 50 milyon dolara kadar para cezası kesebiliyor.

Avustralya’daki yasa, başka ülkelerde de tartışmaları hızlandırdı.

Avrupa Parlamentosu 26 Kasım 2025’te aldığı kararla toplumsal medya, görüntü paylaşım platformları ve yapay zeka uygulamalarına Avrupa Birliği genelinde 16 yaş sonu getirilmesine takviye verdi.

Malezya da Aralık 2025’te, 16 yaş altı çocuklara yönelik misal bir uygulamayı hayata geçirmeyi planladığını duyurdu.

İngiltere’de de toplumsal medyanın çocuklar üzerinde bağımlılık yarattığı istikametinde süren bir tartışma var.

İngiltere Başbakanı Keir Starmer, 28 Mart’ta Sunday Mirror gazetesine verdiği röportajda, toplumsal medya şirketlerinin çocukları daha uzun mühlet platformda tutmayı hedeflediğini söyledi.

Bunun için bir münasebet göremediğini belirten Starmer, “Bu yüzden harekete geçmek zorunda kalacağımızı düşünüyorum” dedi.

İngiltere’de hükümet, toplumsal medyaya yönelik kısıtlamalar getirilip getirilmeyeceği konusunda uzmanlardan görüş alıyor.

Avam Kamarası’nda 22 Nisan’da yapılan oylamada ise milletvekilleri, 16 yaş altına toplumsal medya yasağı getirilmesini öngören öneriyi üçüncü defa reddetti.

Avustralya’da ne kadar uygulanabildi?

Bazı araştırmalar Avustralya’da yasağa karşın çocukların büyük kısmının toplumsal medya platformlarını kullanmaya devam ettiğine gösteriyor.

Molly Rose Foundation ve YouthInsight tarafından yapılan 12-15 yaş aralığında 1050 çocuğu kapsayan ankete nazaran, yasa yürürlüğe girmeden evvel hesap sahibi olan çocukların yüzde 61’i en az bir toplumsal medya hesabına erişimini sürdürüyor.

Molly Rose Foundation, araştırmayı yorumlarken, Avustralya’daki uygulamanın, yasağı savunan şahısların öne sürdüğü üzere acil ve kesin bir “güvenlik bariyeri” fonksiyonu görmediğini söyledi ve ikazda bulundu:

“Aksine, ebeveynlere yanlış bir güvenlik hissi verebilir.”

Yaş doğrulama ve yaş varsayımı teknolojileri geliştiren şirketleri temsil eden milletlerarası bir kesim kuruluşu olan Age Verification Providers Association’a (AVPA) nazaran Avustralya’da 16 yaş altına yönelik toplumsal medya yasağının uygulanmasında yaşanan sıkıntılar, teknolojik yetersizliklerden değil platformların mevcut araçları gereğince kullanmamasından kaynaklanıyor.

Kuruluş yaş doğrulama sistemlerinin teknik olarak kâfi olduğunu fakat toplumsal medya şirketlerinin bu araçları faal biçimde devreye almadığını savunuyor.

Avustralya’nın çevrimiçi güvenlik düzenleyicisi olan eSafety Commissioner, Meta (Facebook ve Instagram), Google (YouTube), TikTok ve Snap hakkında yasa ihlali kuşkusuyla inceleme yürütüyor.

Hükümet ise ahengin artmaması halinde Federal Mahkeme sürecini başlatmak için delil topladığını açıkladı.

Düzenleyici kurum, Aralık ayında yürürlüğe giren maddeden bu yana yayımladığı birinci raporda, beş büyük platformda “bir dizi zayıf uygulama” tespit edildiğini belirtti.

Bunlar ortasında:

Yasanın yürürlüğe girmesinden sonra hudutlu data paylaşılırken, düzenleyici kurum Ocak ayında yaptığı açıklamada birinci ayda 4,7 milyon hesabın kısıtlandığını yahut kaldırıldığını duyurmuştu.